Bevrijdingsdag in Nederland
(verschenen in De Gelderlander, 9 mei 2005)
De zwitserse psycholoog Carl Gustav Jung werd zijn hele leven gefascineerd door een droom uit zijn vroegste kindertijd: een manshoge fallus zat op een troon in een onderaards grot. Uit de top van de fallus keek een oog naar boven en straalde licht uit.
Jung was degene die generaties therapeuten zou inspireren met zijn ideëen over archetypen, mythologie, droomuitleg en het collectieve onderbewuste.
Als Jung op dit moment in Nederland zou wonen, zou hij met verbazing naar de laatste ontwikkelingen hebben gekeken: Onlangs ontstond in Wageningen commotie rond het kunstwerk “het Vrijheidsvuur” van kunstenaar Hanshan Roebers.
Dit kunstwerk, wat op 5 mei, de 60ste bevrijdingsdag, geopend zou worden,
zou lijken op een fallus, volgens enkele inwoners van Wageningen en werd als zeer ongepast en beledigend ervaren. Na het oppakken van dit gegeven door de pers ging het een eigen leven leiden; Penismonument voor Bernhard wordt afgeblazen.
Wat is er mis met de fallus in Nederland?
Als we Jung’s gedachtengang volgen en op een symbolische manier naar het gebeuren in Wageningen kijken onstaat het volgende beeld.
De fallus is de penis in erectie en duidt op seksualiteit, maar er ligt een diepere betekenis aan ten grondslag. Phallos betekent ‘licht’ en staat voor het mannelijke principe, voor vruchtbaarheid en creativiteit. In essentie betreft het fallus-symbool het eren van de scheppende kracht van de man. Een fallus verbinden met platte sex getuigt van grote onbewustheid.
Vanaf de alleroudste religies, ver voor het godendom of het monotheïsme zijn intrede deed, werd de fallus als een heilig symbool vereerd.
In India maar ook in het westen vinden we altaarstenen met fallussen erop, die tijdens religieuze diensten werden gebruikt om het mannelijke principe te eren en te bidden voor vruchtbaarheid en kracht. In vroege tijden werd de fallus reeds vormgegeven als een pilaar, obelisk, opstijgende kolom van rook, boom, heilige berg, staf, lans en de Indiase Lingham, symbool van de god Shiva. In Egyptische en Grieks-Romeinse begraafplaatsen was de fallus een symbool van de herrijzenis en de hernieuwing van het leven.
Ook werd de fallus gezien als een symbool van licht. De fallusdroom van Jung lijkt een symbool te zijn voor zijn produktieve leven: hij bracht licht in de duisternis van het menselijke onderbewuste.
In onze tijd lijkt de fallus totaal taboe. We associëren de fallus met porno, onderdrukking of verkrachting en zeker niet met iets heiligs. De fallus hoort thuis in de sexshops en de hoerenbuurt en zelfs in de duurdere sexbladen zien we nooit een fallus. In de jaren zestig was het symbool tegen geweld geen lieveheersbeestje maar het symbool voor mannelijkheid waarbij de omhoogstaande pijl - de fallus - met een vuist werd gebroken. Blijkbaar is de fallus aanstootgevend en bedreigend geworden en zeker niet iets wat staat voor bevrijding...
Als we de symbolische uitleg van Jung volgen onstaat er een verontrustend beeld: Door het feminisme en de emancipatie in de afgelopen decennia is er een grote herwaardering gekomen voor het vrouwelijke principe, die zeer nodig leek na tweeduizend jaar patriarchaat. Maar het lijkt erop of we het kind met het badwater weggooien. Het mannelijke principe - lees: de man - komt er bekaaid vanaf. Hij is de boosdoener, de milieuvervuiler, de oorlogvoerder, de autoritaire of afwezige vader en in de media is hij de sukkel. “Kunnen we hem nog ruilen?’ verzucht Yvonne Kroonenberg al jarenlang.
Omtrent de mannelijke kracht bestaat verwarring, zowel bij mannen als bij vrouwen. Het patriarchaat is aan grote druk onderhevig. Het patriarchaat is gebaseerd op logos, een duizenden jaren lange overheersing door het mannelijk verstand.
De man van nu zou zich weer moeten verbinden met de kracht van de fallus, de vruchtbare, scheppende kracht in relatie tot de aarde. Daar maakt zijn hart onderdeel vanuit. Hij moet eerst weer gelijk vallen met de diepte in zichzelf wil hij betekenisvol kunnen gelijk vallen met de vrouw, wil er een betekenisvol samengaan zijn, wil het patriarchaat oplossen.
Leiderschap
Fallus heeft onvermijdelijk ook te maken met ‘staan’: je mannetje staan, ergens voor staan, durven te gaan staan, met integriteit en authenticiteit. Maar in Nederland lijken dat uitgeholde waarden: we praten, overleggen en poldermodelleren wat af, - het vrouwelijke principe zoekt immers naar verbinding en consensus - maar van enige manmoedigheid en daadkracht zijn we vreemd.
In Srebrenica bleek al eerder ons gebrek aan manmoedigheid; Op het moment dat er duizenden mensen beschermd moesten worden liepen we angstig weg. Hoezo: ‘Je maintiendrai?’ Het kabinet Kok 2 valt erop.
Fortuyn was de eerste die de slappe houding van de politiek van de afgelopen jaren aan de kaak stelde en wel ging staan. Hij sprak duidelijke taal, onomwonden, krachtig en bezield. Hij was de eerste die het poldermodel doorbrak. Zijn kracht was ongenuanceerd, maar noodzakelijk en pijnlijk zichtbaar. ‘Een gevaarlijke wildeman’, noemde Kok hem en hij had gelijk..... In de mythologie blijkt de Wildeman een archetypische figuur te zijn die zorg draagt voor de inwijding van jonge mannen en vaak geassocieerd wordt met de fallus.
Het leek er even op of met Pim Fortuyn de fallusenergie weer terug kwam in Nederland en de Nederlandse politiek. Het volk leefde op, er kwam weer authenticiteit en er werden weer werkelijk keuzes gemaakt, o.a. over de integratie die jarenlang was verwaarloosd.
Maar net na dodenherdenking op 4 mei, bevrijdingsdags op 5 mei, werd Pim op 6 mei vermoord. Hij werd postuum premier.
Twee jaar later wordt de man die symbool staat voor eigenzinnigheid en vrijheid van meningsuiting, Theo van Gogh, eveneens vermoord. Hij had net een film af over de moord op Pim Fortuyn. De reden van de moord was zijn medewerking aan de film ‘Submission’, over de onderdrukking van de vrouw door moslim mannen. Ayaan Hirshi Ali, die het in haar eentje lijkt op te nemen tegen de vrouwenonderdrukking in de Islam, moet onderduiken.
Ook hier reageren de meeste politici in eerste instantie op een uitgesproken ‘lullige’ manier: ze roemen niet haar durf of kracht, maar vinden dat ze niet de juiste manier gebruikt, de juiste politieke paden bewandelt, niet netjes genoeg de regels volgt. Ze soebatten over de vorm en durven het werkelijke probleem niet onder ogen te zien. De onderdrukkende kant van het moslim-patriarchaat wint het van de ‘slappe’ houding van de nederlandse politici. Het lijkt erop dat een zwarte somalische vrouw ons het ABC van mannelijkheid en de essentie van‘fallus’ opnieuw moet bijbrengen.
poldermodel
Het besluit tot plaatsing van het kunstwerk in Wageningen werd zowel door de kunstcommissie als door B&W van de gemeente met overtuiging genomen.
De burgemeester die positief stond tegenover het ontwerp van kunstenaar Hanshan Roebers die de zuil met vuur had ontworpen werd echter net naar Den Haag geroepen omdat D’66 zich had neergelegd bij het paasakkoord. In plaats van integriteit in de partij, komt er polderachtig gesjoemel opgang en besluit de partij toch aan te blijven, daarmee het kabinet en zichzelf reddend, althans zo lijkt het. De sterke man verdween uit Wageningen en met het verdwijnen van de sterke man, vielen gebundelde besluiten en projecten als zand weer uiteen. Zij durfden niet meer te blijven staan, angst voor juridische procedures, angst voor de angst van de bevolking. Het kunstwerk zou niet meer geplaatst worden op 5 mei en ook niet op die plek. Een herhaling van het ontbreken van de juiste mannelijke kracht en leiding. Opnieuw lijken compromis en halfslachtheid te winnen van echtheid en authenticiteit.
Het incident op het 5 mei-plein lijkt een veel diepere laag van de Nederlandse psyche bloot te leggen: De fallus ontbreekt. We missen daadkracht, mannelijkheid, authenticiteit en waarachtigheid. Wij zijn in Nederland het zwaard kwijtgeraakt. Het zwaard staat voor het onderscheidingsvermogen. We kunnen de waarheid niet meer onderscheiden. Het poldermodel is doorgeslagen, alle stemmen spreken, niets wordt werkelijk gehoord. Er is geen werkelijk leiderschap meer. Nederland is vlak en dreigt steeds vlakker te worden.
In het politieke leiderschap komt dit gebrek aan mannelijkheid op dit moment het sterkst tot uiting. De huidige premier lijkt op een student die zijn best doet, zich netjes kleedt en het over normen en waarden heeft, maar er is een probleem; hij is geen man. Hij staat niet.
Wat nu?
Gaat Wageningen alle lantaarnpalen, parkeerpaaltjes en reclamezuilen omverhalen? Moeten we alles wat op fallus lijkt verwijderen?
Na de tweede oorlog werd er besloten een monument op te richten in Nederland ter ere van de gevallenen. Het monument bevat de aarde van de 12 provincieen en in het midden staat een enorme zuil, een kolossale fallus, in het hart van de stad, het archetypische middelpunt van Nederland. Vlak achter het monument staat het cafe de Wildeman en aan de andere kant kijkt het Koninklijk paleis op de Dam er opuit. We leggen er ieder jaar bloemen bij, net zoals in India de falluszuilen worden geëerd met bloemen. Het monument staat symbool voor de diepste wond in onze geschiedenis maar ook onze glorie; de pijn en herrijzing van Nederland.
Wat moeten we doen: afbreken of laten staan?
Onderdrukking
Het lijkt erop alsof we in een nieuw Victoriaanse tijdperk terecht zijn gekomen, angst voor ieder mogelijk verband met sex, terwijl aan de andere kant de ranzigheid en platvloersheid van de porno onze huiskamers via computer, TV en mobiel binnenstroomt. Oók hier ontbreekt fallus; de stijve pik is niet meer dan een geil seksmiddel. Het heilige van de seksualiteit is ver te zoeken. Het lijkt erop dat we ondanks alle zogenaamde openheid, platvloerse sexualiteit in media en maatschappij, nog helemaal niet bevrijd zijn van schaamte en taboes rondom sexualiteit. Sexualiteit is vastgeraakt in uiterlijk vertoon, opgepoetste lege lijven die gymnastieken. De fallus is ondergronds gegaan.
Maar zoals Jung stelde: Alles wat onderdrukt wordt verdwijnt niet, maar komt op een negatieve manier weer naar boven. Op dit moment komt in het collectieve onbewuste het thema fallus naar boven in relatie tot het eeuwige vrijheidsvuur. Blijkbaar ligt er voor ons de taak, de fallus te bevrijden van valse betekenissen en zijn scheppende lichtende kracht hernieuwd te eren.
Want het afwijzen van de fallus is als het afwijzen van het leven zelf.
Als het mannelijk principe bevrijd wordt van zijn schaduw van overheersing, verkrachting en aggressie dan wordt ook het vrouwelijk principe geëerd en komt in haar kracht.
Terug naar de kunstenaar en zijn kunstwerk in Wageningen. Een kunstenaar staat symbool voor en is een medium van de scheppende kracht.
Kreativiteit en sexualiteit zijn twee van elkaar onlosmakelijke krachten, zij vertegenwoordigen beiden de doorgang voor de scheppende oerkracht. De kunstenaar vervult daarmee een rol die van belang is voor de hele samenleving. Hij bevrijdt de innerlijke wereld, zoals de soldaat 60 jaar geleden de uiterlijke wereld bevrijdde.
Margriet de Koning, transpersoonlijk therapeute, bestuurslid van Vrouwennetwerk Vrijgevestigde Therapeuten Friesland, geeft trainingen en retraites in Nederland, Frankrijk en Amerika.
Ton van der Kroon, auteur van 'De Terugkeer van de koning, het boek voor mannen over liefde, lust en leiderschap', geeft sinds 14 jaar mannengroepen in Nederland, Belgie, Rusland en Palestina.
