Is het tijd voor een Obama in het Vaticaan?

20 

                   Is het tijd voor Obama in het Vaticaan?

 Angels en Demons bedreigen Roomse Kerk

 (Dit artikel verscheen eerder in Frontier, 2009)  

 Door Ton van der Kroon

 

Vaticaanstad, Sint Pietersplein, 8 april 2005

Honderden hoogwaardigheidsbekleders, presidenten, koningen en koninginnen, kardinalen en priesters en mensen van over de hele wereld zijn verzameld voor de uitvaartmis van Paus Johannes II. In het midden van dit wereldtoneel staat een simpele kist van cipressenhout. Geen franje, geen versiering. De eenvoud voor een man die 26 jaar aan het hoofd heeft gestaan van de grootste religieuze organisatie: de Rooms Katholieke kerk. Op het moment dat de kardinalen rondom de kist gaan staan klinkt een minutenlang applaus. Op zijn kist ligt niets anders dan een opengeslagen boek: het Nieuwe Testament.

Plots waait een krachtige wind over het plein – alsof de adem Gods over de menigte gaat – scharlaken rode en paarse mantels wapperen alle kanten op, en de bladzijden van de evangelies slaan één voor één om in de wind. Lucas, Mattheus, Marcus en Johannes, allen komen langs als een laatste eerbetoon, en dan gebeurt het: met een laatste windvlaag slaat het hele boek dicht. Klaar. Einde verhaal.

Na 2000 jaar Christendom lijkt de wereld toe aan een nieuw hoofdstuk, zo lijkt de bijbelse scène op het plein te willen zeggen.

Is de tijd aangebroken voor een Obama in het Vaticaan?

 

Ratzinger

Nog niet. Enkele dagen later, op 19 april, gaat er een heel andere wind te waaien door de zuilengangen van het Vaticaan. De Duitse kardinaal Ratzinger wordt gekozen tot 265e paus, met als naam Benedictus, de Gezegende. De conservatieve greep op het geloof lijkt zich met Ratzinger, die jarenlang een van de meest naaste adviseurs van Paus Johannes II was, te verstevigen. Al gauw komt de nieuwe paus in opspraak door enkele affaires: zijn citaten over Mohammed schieten bij de hele Islamitische wereld in het verkeerde keelgat. In september 2006 roept Al-Qa’ida op tot moord op de nieuwe paus. De paus biedt zijn excuses aan. De handreiking begin 2009 naar de oerconservatieve groep rond Pius X, waar priester en Holocaustontkenner Williamson deel van uitmaakt, doet de Joodse gemoederen beroeren. Het is de Duitse Bondskanselier Angela Merkel die de paus terecht wijst.

In maart 2009, bij zijn bezoek aan Afrika, beweert de paus dat het gebruik van condooms de ziekte AIDS eerder erger maakt dan bestrijdt. De wereld reageert hoofdschuddend.

Langzaamaan ontstaat een beeld van een paus die zeer behoudend is, het Rooms Katholieke geloof boven alles stelt, de centrale macht en eenheid van de kerk weer wil versterken en terug wil naar de normen en waarden van weleer. Wat weinig mensen weten is dat Ratzinger vóór zijn benoeming als paus jarenlang hoofd van de Congregatie van de Geloofsleer was. Een instituut dat de Katholieke leer op haar zuiverheid toetste, maar dat ook wel bekend staat onder haar vroegere naam: de Inquisitie.

Ratzinger was onder andere betrokken bij de poging de publicatie van de Dode Zee rollen tegen te houden. Het zou de gelovigen slechts afleiden van de boodschap van Christus…

 

Angels and Demons

Op 14 mei van dit jaar komt een nieuwe film, gebaseerd op d’Het Bernini Mysterie’ van Dan Brown, in de bioscopen: Angels and Demons. Dit keer speelt het verhaal zich af in het hart van het katholieke geloof: Het Vaticaan, ten tijde van de verkiezingen van een nieuwe paus. De hoofdpersoon, Robert Langdon, strijdt opnieuw tegen een oude christelijke sekte, dit keer de Illuminati.

De kerk overweegt de film in de ban te doen. Een eerdere banvloek werd overwogen tegen de boeken van Harry Potter; het zou de jeugd maar op verkeerde gedachten brengen.

Tegenwoordig word de strijd over het geloof niet meer door middel van godsdienstoorlogen of theologische debatten gevoerd. Het is nu de creatieve geest die door middel van verhalen en mythes, thrillers en romans de wortels van het geloof aantast. Dan Brown is slechts een van de honderden auteurs die zijn pen in de anti-roomse inkt doopt, zoals vroeger troubadours en verhalenvertellers hun eigen ketterse wijsheden verpakten in minneliederen, tarotkaarten en mythologische verhalen als Parcival en de Heilige Graal. De verfilming van ‘Angels en Demons’ over de corruptie rond de verkiezing van een nieuwe paus lijkt het crescendo in een lange reeks van verholen en openlijke aanvallen tegen de Roomse macht.

De kruistocht tegen de Katharen, de jarenlange heksenvervolging, het werk van de Inquisitie, het verdonkermanen van apocriefe evangeliën en het ontkennen van de rol van de vrouw worden breed uitgemeten in een tsunami van religieuze thrillers die gericht lijken te zijn tegen de macht van de Roomse Kerk.

 

Wat is haar naam?

De blauwdruk voor deze muiterij tegen het Vaticaan werd onder andere gelegd door twee opzienbarende boeken die begin jaren tachtig uitkwamen: ‘De Naam van de Roos’ van Umberto Eco (1980) en ‘Heilig bloed, heilige Graal’ van Lincoln, Leigh en Baigent (1982).  Beide boeken handelen over het feit dat de kerk belangrijke informatie, boeken of evangeliën bewust verborgen heeft willen houden of zelfs heeft willen vernietigen. De reli-thriller is geboren. Terwijl de monnik William of Baskerville in ‘De Naam van de Roos’ verschillende oude manuscripten probeert te redden uit de brandende bibliotheek van de abdij, droomt zijn jonge leerling Adso over het donkere meisje waar hij de liefde mee heeft bedreven. ‘Nu ik een oude, grijze man ben geworden, moet ik bekennen dat van alle gezichten die uit het verleden tot me komen, degene die ik het meest helder zie het gezicht van het meisje is. Ze was de enige aardse liefde in mijn leven. Maar een ding heb ik nooit geweten, noch ooit achterhaald: haar naam,’ zo eindigt het verhaal.

In het boek ‘Heilig Bloed, Heilige Graal’ wordt echter wel een naam genoemd, een naam van een vrouw die daarna niet meer weg te denken is uit de reeks spirituele thrillers en boeken die volgen: Maria Magdalena. Ze staat symbool voor het ontkende vrouwelijke aspect in de kerk; Sophia, het vrouwelijke gezicht van God. In ‘Heilig Bloed, Heilige Graal’ wordt ze voorgesteld als de Graal zelf, de schoot die het zaad en de stamboom van Jezus in zich draagt en daarmee de stammoeder is van een koninklijke bloedlijn. Ze wordt gezien als degene die Jezus inwijdde door hem te zalven met Nardusolie, waardoor hij de messias, de gezalfde werd. Over de waarheid ervan tast men in het duister.

Uit verschillende oude teksten blijkt in ieder geval dat ze niet de rol had die de Katholieke kerk haar eeuwenlang toedichtte; die van overspelige vrouw en boetvaardige prostituee. In het evangelie van Phillipus wordt ze ‘de metgezel van de Heer’ genoemd en ‘degene die hem regelmatig op de mond zoende’. Tevens heeft ze de titel van ‘Vrouwe die het Al kent’ en ‘Apostel der Apostelen’. Allerminst een bijrol, zo blijkt uit geschriften die in Nag Hammadi in Egypte zijn gevonden. Sterker nog, ze heeft een eigen evangelie dat haar naam draagt, het Evangelie van Maria Magdalena, gevonden in Caïro in 1896.

In ‘De Da Vinci Code’ van Dan Brown (2003) worden al deze aspecten in een razendsnelle thriller samengebracht. De verkoop van Dan Brown’s bestseller overstijgt alle records op één boek na: De Bijbel. Het vrouwelijke element, in de vorm van Maria Magdalena, de Graal, de Godin, Isis, Sheba, of Sophia is onmiskenbaar terug in het goddelijke pantheon.

 

Nieuw genre: de spirituele thriller

Een wonderbaarlijke en nooit eerder geziene stroom van literatuur ontstaat waarbij gebruik wordt gemaakt van het recept van moord, spanning en een geheime tekst of boodschap die de kerk eeuwenlang verborgen heeft gehouden. De titels zijn niet meer aan te slepen en vormen een geheel nieuw spiritueel genre, dat grote groepen lezers trekt.

Er wordt aan de fundamenten van de kerk geknaagd vanuit een onderliggend onbehagen bij de macht van het Vaticaan en de onderdrukking van alternatieve geloofsopvattingen die al eeuwenlang gaande is. De geheime kennis die in de bibliotheken van het Vaticaan, van de Abdij van Orval in de Ardennen, Montserrat in Catalunya, het St. Catharinaklooster in de Sinai en vele andere kloosters eeuwenlang verborgen is spreekt dusdanig tot de verbeelding dat schrijvers met vele nieuwe verhalen en onthullingen komen.

Waar komt deze ketterse opleving vandaan? Waarom smullen we van deze anti-kerkelijke reli-thrillers?

Is het puur vermaak of schuilt er meer onder?

 

Bush en Benedictus

Terwijl het Vaticaan steeds conservatiever is geworden, zoeken grote groepen mensen  - hetzij binnen de kerk, hetzij buiten de kerk – juist naar vernieuwing. De wereld snakt naar een nieuw perspectief, maar dat geluid lijkt niet uit Rome te komen. Het Vaticaan is een van de meest oude en taaie bolwerken van de westerse conservatieve wereld. Bush en Benedictus lijken uit dezelfde stal te komen waarin de hegemonie toebehoort aan ‘de winnaars’: de blanke, westers-christelijke cultuur. In een tijd waarin de onderste steen boven komt, lijkt het niet vreemd dat een zwarte man in het witte huis resideert. De heerschappij van de blanke man, die eeuwenlang aan de top van de voedselketen heeft gestaan, en in de VS culmineerde in het dramatische beleid van Bush, lijkt voorgoed voorbij.

Obama staat voor hoop en verandering.

Zoals Amerika acht jaar lang gebukt ging onder het conservatieve bewind van Bush – met alle desastreuze gevolgen vandien – zo gaat de Christelijke kerk al eeuwen gebukt onder het conservatieve gezag van het Vaticaan. Beiden liggen in elkaars verlengde. De strijd van Bush tegen de As van het Kwaad is een echo van de kruistochten die 1000 jaar geleden tegen de muzelmannen werden gevoerd met God in het vaandel. De hetze tussen Islam en Christendom, die momenteel door de gehele wereld loopt, heeft zijn wortels diep in onze geschiedenis.  Het lijkt erop dat een geloofsstrijd die honderden jaren geleden in het Midden Oosten begon zich over de gehele wereld heeft uitgebreid. Deze ouderwetse broederwist heeft in de huidige tijd onder andere geleid tot de aanslag op de paus in 1981, de aanslagen op het WTC in 2001, de War-on-Terror door Bush en de bomaanslagen in Madrid in 2004 en in Londen in 2005.

Na de val van het communisme in de jaren tachtig, de vrije val van het kapitalisme in de huidige tijd, lijkt de beurt nu te zijn aan het katholicisme. De oude machtssystemen van de vorige eeuw hebben hun tijd gehad. Zou het kunnen dat het geloofsysteem toe is aan een grote transformatie, net zoals de verkiezing van Obama in de VS een nieuw tijdperk lijkt aan te kondigen? Moet het net als in de Verenigde Staten eerst erger worden voordat een werkelijke verandering op gang komt?

 

Hollandse rebelsheid 

In Nederland laten we ons al lang niet meer veel gelegen liggen aan de macht van de kerk. Toen de paus in 1985 naar Nederland kwam in zijn pausmobiel waren er grote demonstraties. Sinds de 80 jarige oorlog tegen het Katholieke bewind van Phillips II is ons land steeds verder geseculariseerd. Vele geloofsstromen leven naast elkaar en een stad als Amsterdam staat al eeuwen bekend als vrijhaven voor allerhande geloofsstromingen en vrijdenkers. Met een zekere trots verdedigen we onze tolerantie, vrijheid van religie en vrijheid van meningsuiting. Hoewel er een duidelijke tegenbeweging gaande is waarin vrijheden weer aan banden worden gelegd en christelijke normen en waarden weer de kop opsteken, is er nog steeds een grote onderstroom van mensen die hun eigen weg gaan.

Nederland bevat inmiddels meer dan 40% gelovigen die niet meer aan een kerk gebonden zijn, en in religieus opzicht hun eigen koers varen. Sinds de jaren zestig is er een bewustzijnsontwikkeling op gang die zich verspreidt via workshops, trainingen, retraites, boeken en bladen en die een veelheid aan spirituele stromingen vertegenwoordigt. Gebeurde dat eerst in kleine alternatieve vorm in bladen als Onkruid en Bres,  tegenwoordig liegen de oplages van Happinez er niet om: spiritualiteit is big business. Kleine cursusjes zijn uitgegroeid tot volledige Human Resource trainingen die overal in het bedrijfsleven worden gegeven onder noemers als bezieling, zingeving, duurzaamheid, innerlijk leiderschap etc.

Deze geloofsrevolutie kondigde zich al aan in de jaren zestig. Geboortebeperking, het celibaat en godsdienstvrijheid stonden op de agenda van de jonge pioniers van onder andere de Studentenecclesia. In het tijdschrift Volzin beschrijft Huub Oosterhuis hoe na de hoopvolle en vernieuwingsgezinde beweging van Johannes XIII in begin jaren zestig de roomse vrieskou weer inzette met het bewind van Paulus VI. ‘De grote leegloop van priesters uit het ambt en gelovigen uit hun parochie is toen begonnen. De rigide kliek van vóór Johannes kwam opnieuw aan de macht en heeft tot op vandaag de toon gezet in heel de kerk van Rome – en dat beleid wordt door alle huidige Nederlandse bisschoppen uitgevoerd.’ Het is dan ook niet vreemd dat in een land dat vrijheid en eigenzinnigheid hoog in het vaandel heeft staan, er vele schrijvers zijn die inmiddels hun eigen ketterse varianten publiceren.

De pluriformiteit van de ‘New Age’ lijkt een cruciaal element te zijn van de nieuwe geloofsbeleving. Het geloof in ‘de Ene Heilige kerk’, de god de Vader in de hemel of zijn vervanger op aarde is voorbij. God huist in onze eigen ziel en het zou toch wonderlijk zijn als hij niet tot ons zelf zou kunnen praten, in plaats van in louter oubollige taal van eeuwenoude geschriften, zo bepleitte Neal Donald Walsch in ‘Een gesprek met God’. Met zijn miljoenenbestseller biedt hij de kerk een nieuwe richting: geen kerkelijke hierarchie of juist afscheid van het geloof, maar een vernieuwing van binnenuit: een God die tot ons allemaal spreekt, ongeacht of we Joods, Islamitisch, Christelijk, man, vrouw, zwart, gekleurd, hetero of homo zijn.

 

 

De Tempel

Paus Benedictus is op het moment van het uitkomen van de film ‘Angels en Demons’ toevalligerwijs in Jeruzalem, waar hij onder andere een bezoek brengt aan een van de grootste heiligdommen uit zowel de Joodse, Islamitische en Christelijke traditie: De gouden rotskoepel. Onder deze koepel ligt de rots waar alle drie de patriarchale tradities aanspraak op maken. Hier stond de tempel van Salomo; hier steeg Mohammed op om in een visioen met Jezus, Mozes en Abraham te overleggen; hier legde Abraham zijn zoon op de rots om hem te offeren: hier bevond zich de Ark met het Heilige Verbond.

Het is de meest bevochten plaats ter aarde, en de strijd tussen Palestijnen en Israëliërs centreert zich op deze paar vierkante meters rots. De plek symboliseert het centrum van de drie broedergodsdiensten. De clash tussen Islam, Jodendom en Christendom lijkt dan ook typisch een mannelijke strijd te zijn om territorium, macht en hiërarchie. Wie is de Ware God: Jahweh, God of Allah? Het is misschien niet verwonderlijk dat Salomo, een van de meest wijze koningen, zich  aan het eind van zijn leven richtte op de vrouwelijke kant van God.

‘In de eerste tempel van Jeruzalem werd naast de God van Israël ook de vrouwelijke God ‘Wijsheid’ – Sophia -  vereerd,’ zo vertelt voorganger Henk Hillenaar in de Dominicus-kerk in Amsterdam aan zijn gemeente. ‘Ze is helaas verloren gegaan binnen de drie monotheïstische godsdiensten, van Abraham tot Jezus en tot Mohammed, die de een na de ander van God veelal een mannetjesputter en in het beste geval een vader hebben gemaakt. Jammer,’ aldus de predikant. ‘Een godsbeeld trekt immers een hele cultuur met zich mee. Toch blijf ik dapper hopen dat het over enkele eeuwen anders zal zijn, dat ook die evolutie, die immers al begonnen is, werkelijk zal doorzetten. Zij zal waarschijnlijk tot minder oorlogen leiden, tot minder bankcrisissen, en minder om zich heen schietende dwazen.’

 

Hoop?

Niemand had het ooit voor mogelijk gehouden dat de muur in Berlijn zou vallen. Dat de apartheid in Afrika werd opgeheven. Dat Ierland de vrede tekende. Zouden we ons ooit voor kunnen stellen dat de Christelijke kerk zich ontpopt tot een ware inspiratiebron die zowel hoofd, hart als heupen omsluit, en die mensen bezielt in plaats van betuttelt? In een tijd waarin de chaos toeneemt en de wereld voor cruciale uitdagingen staat zou het zeer welkom zijn als ook Sophia – de wijsheid – ons weer vergezelt.

 

Ton van der Kroon is auteur van De Terugkeer van de Koning, het boek voor mannen over liefde, lust en leiderschap, De Mystieke Roos, over relaties en sexualiteit,  De Zevende Poort en Boek der Liefde. Hij geeft sinds vijf jaar traumahulpverlening in de Gazastrook.

 

literatuur:

Weg der Katharen, Dertien zangen van een troubadour, Marcel Messing, 1986

Boek der Liefde, het verborgen evangelie van Maria Magdalena, Ton van der Kroon, 1998

De Nag Hammadi geschriften, Jacob Slavenburg en Willem Glaudemans, 2000

Maria Magdalena of het lot van de vrouw, Hans Stolp, 2000

Maria Magdalena en haar evangelie, Jacob Slavenburg, 2002

Schatgraven in Nag Hammadi, Bram Moerland, 2002

Leven in Geluk, de inwijdingsweg uit oude godinnenculturen, Klara Adalena,  2005

Maria Magdalena en de Schijnheiligen, Karel en Caroliene van Huffelen, 2006

Jezus en Maria Magdalena, Een mythe van liefde en vrijheid, Lisette Thooft, 2006

De Maria Magdalena Code, Reint en Gabriella Gaastra-Levin, 2006

Van Venus tot Madonna, een verborgen geschiedenis, Annine van der Meer, 2006

Het Evangelie van Isis, de rol van het vrouwelijke bij het ontstaan van het Christendom, Laurie Fransen, 2007